BENJAMİN LİBET’İN DENEYLERİ VE İRADE ÜZERİNE YAPTIĞI ÇIKARIMLAR
Özgür irade; kişinin eylemlerini, arzu, niyet ve amaçlarına göre kontrol altında tutabilme ve belirleme gücüdür. Kişinin belli eylem ya da eylemleri gerçekleştirmede sergilediği kararlılık; belli bir durum karşısında, gerçekleştirilecek olan eylemi, herhangi bir dış zorlama ya da zorunluluk olmaksızın, kararlaştırma ve uygulama gücü; eyleme neden olan eylemi başlatabilen yetidir.
Dünya var olduğundan beri yazarlar, filozoflar, bilim adamları yukarıda tanımı yapılan özgür irade üzerinde konuşmuş, tartışmış, ortaya fikirler atmıştır. Bu hafta 1916-2007 yıllarında yaşamış, insan bilinci ve özgür irade arasındaki ilişki üzerinde öncü çalışmalara imza atan California Üniversitesi nörofizyologlarından Prof. Benjamin Libet’in yaptığı deneyler ve elde ettiği sonuçları ele alacağız.
Prof. Benjamin Libet 1973 yılında yaptığı deneyler sonucunda bilincin her şey olup bittikten yarım saniye sonra devreye girdiğini ortaya koymuştur. Bu durum diğer nörofizyologlarca da, hep geçmişte yaşadığımız ve bilincimizin tüm yaşananları yarım saniye sonra gösteren bir ‘’monitör’’ gibi olduğu şeklinde yorumlanmaktadır.
Libet’in deneyinde çalışmaya katılan kişiler, deneydeki olayların oluş anını saptamaya yarayan saat benzeri bir aletin önünde oturur ve onlardan parmaklarını oynatmak, düğmeye basmak gibi basit bir motor hareket yapmaları istenir. Bu hareketi ne zaman yapacaklarının seçimi tamamen kendilerine bırakılır; ancak hareket etmeye karar verdikleri anı önlerindeki aygıta bakarak araştırıcıya bildirmeleri istenir. Deney sırasında EEG cihazı ile beyin ve EMG cihazı ile de kasların elektriksel aktivitesi kaydedilir. Sonuçlar şunu göstermiştir. Deneğin bilinçli olarak hareket kararı vermesi kas aktivitesinden 200 milisaniye önce olmakta, fakat beyindeki elektriksel aktivite kas hareketinden 550 milisaniye önce başlamaktadır. Yani bilinçli hareket kararı verilmeden önce beyin bilinçsiz olarak aktivasyon göstermektedir. Hazırlık potansiyeli denilen bu beyin aktivitesinin suplementer motor bölge ve premotor kortekste olduğu düşünülmektedir.Bu deneyin sonuçları bazı kişilerce özgür iradenin olmadığı şeklinde yorumlanmış ve buradan yola çıkarak kader kavramıyla ilgili çıkarımlar da yapılmıştır.
Prof. Benjamin Libet'in deneylerinde bu gecikme 350 milisaniye ile 500 milisaniye arasında değişmektedir, fakat ortaya çıkan sonuç bu rakamlardaki kesinliğe bağlı değildir. Çünkü Libet'e göre bu gecikme olduğu sürece -ne kadar büyük ya da küçük olursa olsun, bir saat ya da bir mikro saniye olması fark etmeksizin- bizim maddesel olan şu anı yaşamamız, her zaman geçmiştedir. Bu her düşüncenin, duygunun, algının ya da hareketin, biz şuuruna varmadan önce gerçekleştiğini gösterir ki, bu da geleceğin tamamıyla bizim kontrolümüz dışında olduğunu ispatlamaktadır.
Prof. Benjamin Libet, diğer bazı deneylerinde parmaklarını ne zaman hareket ettireceklerinin seçimini deneklere bırakmıştır. Parmaklarını hareket ettirme anı beyinlerinden izlenen deneklerin bu kararı almadan evvel, ilgili beyin hücrelerinin faaliyete geçtiği görülmüştür. Diğer bir deyişle kişiye "yap" emri gelmekte, hareketi yapmak üzere beyin hazırlanmaktadır; kişi ise ancak 0,5 saniye sonra bunun bilincine varmaktadır. Fakat beyin, bir zaman ayarlaması yaparak insanın aslında geçmişte yaşadığı hissini ortadan kaldırmaktadır. Dolayısıyla şu an dediğimizde, geçmişte belirlenmiş bir olayı yaşıyoruz.
Libet’in sonraki gözlemlemeleri özgür irade kavramına son noktayı koyar niteliktedir. Bazı deneklerin, tam hareket kararı almak üzereyken kararlarından vazgeçtiklerini rapor etmesi üzerine Libet başka bir deney düzenler. Denekleri bu sefer sadece eeg’ye bağlar ve rp’nin çeşitli seviyelerdeki durumunu gözlemler. Görür ki, bazı durumlarda rp seviyeli artışına olması gerektiği gibi başlıyor fakat hareketin başlamasından 200 milisaniye önce (bilincin devreye girdiği söylenen an), bilince ulaşmadan, kayboluyor. Bunu deneklerin hareket etmeyi bilinçli olarak reddetmesine bağlıyor Libet ve diyor ki, "her ne kadar kendi hareketlerimizi seçemiyorsak da, en azından onları “bilinçli veto” etme hakkına sahibiz, başlangıçlarını kontrol edemiyoruz evet ama sonuçta onları yapıp yapmamak bizim elimizde, pekala yapmayı reddedebiliriz".
Son olarak Benjamin Libet’in özgür irade ile ilgili yaptığı deneyden tam 113 yıl önce hayata gözlerini yummuş ama tüm dehalar gibi zamanının ötesinde bir beyne sahip ünlü Alman filozof Arthur Schopenhauer’in özgür irade ile ilgili tüm gerçekliği yansıtan sözü ile yazıyı bitireyim.
‘’İstediğinizi yapmakta özgürsünüz fakat ne isteyeceğinizi öngörmek elinizde değildir.’’
Arthur Schopenhauer
HAZIRLAYAN: FATİH AKTOPRAK
MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ /4
KAYNAKLAR
http://en.wikipedia.org/wiki/Benjamin_Libet
http://www.amazon.com/Volitional-Brain-Towards-Neuroscience-Free/dp/0907845118 Seeking Free Will in Our Brains: A Debate by Mark Hallett, M.D., and Paul R. McHugh, M.D. -
http://www.dana.org/news/cerebrum/detail.aspx?id=9088
Without Miracles: Brain Evolution and Development - http://faculty.ed.uiuc.edu/g- 4- Int J